Các dân tộc ít người ở Tây Nguyên, nhìn chung theo đa thần giáo. Với tâm hồn thuần phác còn in đậm dấu ấn của tư duy con người thời nguyên thuỷ, họ cho rằng các vị thần linh, từ các vị thần lớn giữ chức năng cai quản đến các vị thần nhỏ hơn cũng đều có tình cảm như con người, cũng vui buồn, giận ghét, yêu thương… Cúng thần nhiều lễ vật, và nhất là tấm lòng trung thành, thì sẽ nhận lại sự giúp đỡ, chở che, ủng hộ, bênh vực tương ứng.

Trong các thần (Yang) được tôn thờ, thì thần lúa được tôn trọng không kém thần nước, thần núi, thần cây. Do đó, nương rẫy là nơi thiêng liêng, hạt lúa sinh ra từ nương rẫy là sản phẩm được các thần ban phát để nuôi sống con người.
Hằng năm, sau khi thu hoạch, người ta tổ chức lễ ăn cơm mới, vừa để tạ ơn thần, vừa để vui mừng chung hưởng kết quả của một quá trình lao động nhọc nhằn, vất vả. Tuy cách tổ chức cùng vài nghi thức tiến hành của từng tộc người có những nét khác nhau, nhưng đều mang chung một ý nghĩa : tạ ơn thần sau khi kết thúc một chu kỳ sản xuất chính của năm.
Ở người Mạ, lễ mừng thu hoạch xong (Nhu R’he) là lễ hội lớn nhất của năm ở trong buôn, và thường kéo dài 7 ngày. Lễ ăn cơm mới của người Êđê (Hma Ngắt) cũng có ý nghĩa tương tự như lễ cúng Mpan Bar của người M’nông sau mùa lúa về kho không chỉ đơn thuần là việc lao động cụ thể, mà coi như một cách “thu hồn lúa về nhà”, và “kho chứa lúa là nơi trú ngụ của hồn lúa”, một “chốn thiêng liêng trong gia đình”. Cũng chỉ từ sau lễ cúng này, mọi kiêng kỵ trong thư hoạch mùa mới chấm dứt. Trong khi đó lễ ăn cốm mới (Samớk) của người Bana diễn ra trong 3 ngày, khi bắt đầu thu hoạch, để rồi tiếp đến có lễ Sơmắh Kek khi đi vào suốt lúa đại trà, sau hết đến lễ đóng cửa kho (Sơmăh Teng Amăng) khi gùi lúa cuối cùng được về kho.
Số người Bana theo đạo Thiên Chúa, tuy không cúng bái vẫn giết heo, gà, dê trong lễ cúng cơm mới, còn những người Giarai theo đạo Tin Lành thì chỉ bỏ tục uống rượu, không cúng thần mà tạ ơn Chúa.
Giống như người Kinh ăn tết Nguyên đán, ở các dân tộc vùng Tây Nguyên sau mùa thu hoạch, cũng trùng vào dịp cuối năm âm lịch, tổ chức lễ ăn cơm mới. Có điều là cách tổ chức không diễn ra đồng loạt, mà tuần tự hết nhà này sang nhà khác trong buôn làng theo một trật tự đã thoả thuận trước. Việc tổ chức lễ ăn mừng lớn hay nhỏ là tuỳ thuộc vào khả năng thu hoạch nhiều hay ít của từng gia đình, và cũng tuỳ theo đó mà thời gian có thể kéo dài một hay nhiều ngày. Đây cũng là dịp gia chủ mời bà con, họ hàng, bạn bè các buôn lân cận cùng vui chơi, ăn uống. Nhà nào có đông khách coi như là niềm vinh dự. Vì thế, ngoài việc cúng thần, hồn lúa và tổ tiên cùng với việc cầu mong sức khoẻ cho gia đình, người ta đánh cồng, chiêng, trống, vui chơi ca hát suốt nhiều ngày đêm liền.
Lễ ăn cơm mới của người Êđê diễn ra như sau:
Khi lúa trên rẫy đã được gùi về đổ đầy các kho để lúa (Sang mđiê), gia chủ bắt tay vào việc tổ chức lễ cúng cơm mới. Lễ không tổ chức cho toàn buôn một lúc, mà lần lượt từng nhà. Phụ nữ lo việc bếp núc, nấu nướng. Đàn ông thì lo rượu cần, chuẩn bị heo, gà để giết thịt, vào rừng chặt cây, đẽo cột gơng (cột để buộc ché rượu cần trong lễ). Khách mời, họ hàng từ các buôn xa gần được báo. Con trai lo chặt củi, con gái lo giã gạo; tiếng chày trong buôn vọng lên từ sáng sớm đến lúc ông mặt trời đi ngủ. Đám trẻ con háo hức chơi đùa, hoặc vây quanh các bà già đang soạn từ các gùi dliêng lớn những áo, váy, khố đẹp, những tấm chăn đen, đỏ rực rỡ dùng cho ngày lễ. Nếu gia chủ là trưởng tộc, thì họ hàng trong buôn phải mang thêm đồ cúng đến đóng góp.
Mọi việc đã chuẩn bị đầy đủ. Cột gơng đã dựng, các ché rượu đã buộc vào dây, chiêng Ana, chiêng Sar đã treo lên xà nhà. Nước từ suối đã đem về đổ đầy các nồi năm, nồi mười. Heo đã mổ, gà đã thui, các lễ vật đã bày ra ở sàn nhà.
Thầy cúng trong bộ lễ phục chỉnh tề bước ra, hút rượu cần vào một cái bát hoà với tiết heo, trân trọng mời nữ chủ nhân (cao tuổi nhất) ngồi trước mâm, chân đặt lên lưỡi rìu nhận lễ. Tiếng chiêng với nhịp điệu vừa trầm hùng, vừa náo nức nổi lên. Thầy cúng đọc lời khấn nguyện tỏ lòng biết ơn các thần:
“Ơ Yang phía đông, Ơ Yang phía tây, Ơ Yang mây, Yang đất, Yang mưa, Yang núi… Nay lúa dã suốt về, heo đực đã mổ, rượu đã đầy ché… Xin mời các Yang hãy cầm cần rượu, ăn miếng thịt heo, bát cơm mới đầu mùa. Mong Yang cho mùa sau lúa ngoài rẫy sai bông, mẩy hạt, đến kỳ thu hoạch đầy gùi, ngập kho…”
Khấn xong, thầy đi vẩy rượu chúc phúc nơi bếp lửa, dàn chiêng, cầu thang, kho lúa. Tiếp theo phần nghi lễ, bắt đầu cuộc tiệc vui. Ông bà, cha mẹ trong buôn, khách khứa xa gần, bạn bè ăn uống no say, tự nhiên, thoải mái.
Người nữ chủ nhà được mời vít cần rượu đầu tiên, rồi lần lượt người già, người trẻ, trong họ trước, trong buôn sau… Mọi người vừa ăn uống, vừa vui chơi, ca hát cho đến khi ai không thích nữa thì về. Người ở lại được mời nối tay trên cần rượu, nghe chiêng, nghe hát Aday (một loại dân ca trữ tình) giãi bày tâm sự. Khách đến dự lễ còn được gia chủ trao tay mỗi người một gói nhỏ thức ăn khi ra về, như để cùng chia đều sự may mắn cho mọi bếp.
Về khuya, một ông già từng trải và giỏi giang, được mời kể Khan-khúc tráng ca truyền thống của người Êđê. Cả người kể và người nghe như chìm đắm trong không khí cổ xưa của những bản anh hùng ca trác tuyệt với hình ảnh những dũng sĩ như Đăm San, Đăm Di, mà những chiến công của họ mãi mãi là niềm tự hào của bộ tộc. Giọng kể của nghệ nhân khi trầm hùng như dòng sông chảy bên vách núi, lúc dồn dập, ồ ạt như băng qua thác ghềnh hiểm trở khi thầm thì như gió thoảng, lúc nhẹ nhàng như tiếng lá rơi giữa rừng khuya.
Cứ thế, lễ ăn cơm mới kéo dài từ nhà này sang nhà khác, suốt tháng chạp sang tháng giêng. Lễ ăn cơm mới của người Êđê mang đậm nét dấu ấn của tục “ăn năm, uống tháng”, nhàn hạ trong không khí mùa xuân núi rừng. Họ vui say thoả thích, ca hát thâu đêm, để rồi sau đó lại hăng hái chuẩn bị cho mùa trồng tỉa mới với nhiều hy vọng mới.

Bài 2

Ðặt nợ nước trên thù nhà.

Thế giới tôn vinh đệ nhất danh tướng thời Trung cổ

III. Hưng Ðạo Vương Ðặt Nợ Nước Lên Trên Thù Nhà

Trong bài trước, chúng ta đã thấy Hưng đạo vương nổi bật với tài ba của một vị tướng kiệt xuất. Nhưng không phải chỉ có thế. Ngài còn lưu tiếng thơm muôn đời sau vì đã nêu gương trung trinh ái quốc, biết đặt nợ nước lên trên thù nhà.

Thời nhà Lí suy vi, vua Lí Huệ tông (1211-1225) ươn hèn, vô trách nhiệm. Vua sinh hai công chúa: Thuận Thiên và Chiêu Thánh. Năm 1224, Huệ tông truyền ngôi cho Chiêu Thánh công chúa, tức Lí Chiêu hoàng mới lên 8 tuổi, rồi vua cha lên tu ở chùa Chân Giáo. Chiêu hoàng là vua nữ duy nhất trong lịch sử nước ta.

Trong tình hình ấy, quan Thái sư Trần Thủ Ðộ nhận định vận nước nguy nan, chỉ có nhà Trần ra tay mới cứu được. Cho nên Trần Thủ Ðộ đã dàn dựng cuộc hôn nhân vương giả Lí Chiêu hoàng lấy cháu của ông là Trần Cảnh, rồi lại thu xếp Lí Chiêu hoàng truyền ngôi cho chồng, tức là vua Trần Thái tông.

Lấy nhau lâu, hoàng hậu Chiêu Thánh đã 19 tuổi vẫn chưa sinh con nối dõi. Ðó là một mối nguy cho triều đại mới. Trần Thủ Ðộ liền ra tay một lần nữa, bắt Thuận Thiên (chị ruột của Chiêu Thánh) là vợ của Trần Liễu (anh ruột của Trần Cảnh, tức vua Thái tông) đang có bầu gả cho Trần Cảnh; bắt vua phế Chiêu Thánh hoàng hậu xuống làm công chúa, nâng Thuận Thiên lên chức hoàng hậu.

Bị mất vợ, Trần Liễu tức giận, làm loạn. Vua Thái tông cũng buồn lòng, bỏ lên chùa Phù Vân trên núi Yên Tử (Quảng Ninh). Trần Thủ Ðộ dẫn quần thần lên chùa đón vua. Vua nói dỗi: Trẫm còn nhỏ dại, không kham nổi việc to lớn, các quan nên chọn người khác để cho khỏi nhục xã tắc. Nài mãi không được, Trần Thủ Ðộ bảo các quan: Hoàng thượng ở đâu, tức triều đình ở đấy. Nói xong, Thủ Ðộ truyền xây cung điện tại chùa Phù Vân. Nhà sư trụ trì vội van lậy vua hồi triều. Vua Thái tông bất đắc dĩ phải nghe theo.

Ðược ít lâu, Trần Liễu nhắm không thành công, đang đêm cải trang, lẻn lên thuyền vua, xin hàng. Hai anh em ôm nhau khóc. Trần Thủ Ðộ biết chuyện, tuốt gươm toan chém Trần Liễu. Vua Thái tông lấy thân mình che cho anh và xin chú tha cho Trần Liễu. Vua còn cắt đất An Sinh cấp cho anh và phong cho ông là An Sinh vương.

An Sinh vương Trần Liễu chính là cha của Hưng đạo đại vương Trần Quốc Tuấn. Còn vua Thái tông (tức Trần Cảnh) lại là cha của vua Thánh tông và các ông Chiêu minh vương Trần Quang Khải, Chiêu quốc vương Trần Ích Tắc (tức kẻ phản bội, đầu hàng quân Mông Cổ), và Chiêu văn vương Trần Nhật Duật.

Trần Liễu được tha tội làm loạn, được cấp đất và phong vương, nhưng không thể quên được mối thù hận mất vợ, cho nên đã răn dậy Trần Quốc Tuấn phải chăm chỉ học tập, văn ôn võ luyện kiêm toàn, để sau này có dịp rửa mối nhục cho ông. Trần Liễu trăn trối: “Sau này, nếu con không vì ta mà đoạt thiên hạ thì ta nằm dưới lòng đất sẽ không nhắm mắt được”.

Hưng đạo đại vương Trần Quốc Tuấn nhớ lời cha trăn trối, nhưng Ngài không bao giờ thực hiện, bởi vì Ngài biết đặt nợ nước lên trên thù nhà. Trước cường địch, Ngài biết chủ động giải mối thù hận giữa hai gia đình để cùng nhau chung sức cứu nguy đất nước.

Chuyện kể một lần Quốc Tuấn mời Thái sư Trần Quang Khải lên thuyền mình trò truyện, đánh cờ và sai nấu nước thơm để đích tay lau rửa cho Trần Quang Khải. Làm thế để muốn vĩnh viễn xoá bỏ hận thù giữa hai gia đình Trần Liễu và Trần Cảnh.

Chuyện khác kể, có lần Ngài đem chuyện thù oán giữa hai gia đình ra hỏi dò các con. Một người con tên Trần Quốc Tảng khích Ngài nên cướp ngôi, vương nổi giận, toan chém. Các con và bọn tâm phúc van xin vương mới tha cho Tảng, nhưng nghiêm khắc mắng: “Từ nay cho tới khi nhắm mắt, ta sẽ không nhìn mặt thằng nghịch tử, phản thần này nữa”.

Ðối với vua, với nước thì như thế, còn với những kẻ lầm đường lạc lối thì sao? Sau chiến tranh vệ quốc toàn thắng, triều đình dâng sớ tâu vua về những kẻ phản nghịch, đầu hàng giặc. Vua hỏi ý Ngài về cách xử trí. Vương đã xin đốt bỏ hồ sơ để xoá hết hận thù, tránh cho kẻ lầm đường phải mang mặc cảm tội lỗi, hoặc là vì bị cùng đường sẽ sinh loạn. Ðó là tấm lòng khoan dung, đại lượng của bậc anh hùng.

Tóm lại, Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn là vị anh hùng dân tộc kiệt xuất văn võ song toàn, tài đức siêu quần bạt chúng. Toàn dân Việt Nam muôn đời nhớ ơn Ngài, noi gương Ngài. Chẳng những thế, dân còn tôn Ngài lên bậc hiển thánh và thờ phụng Ngài tại Ðền Ðức Thánh Trần ở Kiếp Bạc (Bắc Việt), tại Ðền Ðức Thánh Trần đường Hiền Vương, Sài Gòn, v.v…

Hai tháng trước khi Ngài qua đời, vua Trần Anh tông đến thăm và hỏi Ngài: “Thượng phụ một mai khuất núi, nếu giặc phương Bắc lại sang xâm lấn thì kế sách làm sao?” Ðại vương tâu vua nhiều điều tâm huyết, xin trích một ý: “… Thời bình phải khoan thư sức dân để làm kế sâu gốc, bền rễ. Ðó là thượng sách giữ nước”. Vua Thánh tông đã tưởng thưởng sự nghiệp vĩ đại của Ngài bằng cách vua đích thân làm bài văn kể hết công lao của Ngài, cho khắc vào bia đặt vào đền sinh từ để thờ sống Ngài.

Ngày 20 tháng 8 năm Canh Tí (1300), vừa nghe tin Ngài qua đời, vua Trần Anh tông khóc to lên: “Thượng phụ là trụ thạch của nước nhà, mặc áo giáp, cầm mũi nhọn, quét sạch bụi Hồ, lấy lại thần kinh, vỗ yên muôn họ, nay bỏ trẫm mà đi, tìm đâu được người lo cho dân, yêu nước như Thượng phụ”.

Sau đó thượng hoàng Trần Nhân tông và vua Anh tông truyền chỉ các quan mặc áo đại tang, vua đi xe mộc, ngựa trắng, thân hành tới tận nơi chủ trì tang lễ.

Theo lời di chúc, thi hài Ngài được hỏa táng, chôn trong vườn, đất san bằng và trồng cây lên như cũ, không xây lăng mộ. Vua phong cho Ngài là Thượng Quốc Công Bình Bắc Ðại Nguyên Súy Long Công Thịnh Ðức Vĩ Liệt Hồng Huân Nhân Vũ Hưng Ðạo Ðại Vương, cho lập đền thờ ở Thiên Trường và Vạn Kiếp.

Mặc dù còn hận chiến bại, nhưng sử sách nhà Nguyên vẫn tỏ ra kính trọng Ngài bằng cách không dùng tên húy của Ngài mà gọi là Hưng đạo vương. Trong giới dân giả người Trung Hoa vẫn thường doạ con nít: “Hình tầu tài voòng” (Hưng đạo đại vương). Có nơi còn viết 4 chữ đại tự này dán lên đầu giường để trấn áp ma quỷ!

Trái lòn bon trong tròn ngoài méo

Trái thầu đâu trong héo ngoài tươi

Thương em ít nói, ít cười

Ôm duyên mà đợi chín mười con trăng.

Nói đến cây trái của Quảng Nam thì không thể không nói đến trái lòn bon. Trái lòn bon là một trong những đặc sản nổi tiếng của xứ Quảng, bởi không có vùng đất nào ở nước ta lại có nhiều cây lòn bon và ngon ngọt như trái lòn bon ở Quảng Nam. Thuở xưa, triều Nguyễn đã từng đặt ra chức Quản, chuyên việc trông nom, chăm sóc và quản lý rừng lòn bon, hàng năm tới mùa, hái quả gửi về kinh đô Phú Xuân để dâng vua và các quan thưởng thức. Đi tìm hiểu “gốc tích” của cây, trái lòn bon cũng có lắm điều thú vị. Một tương truyền được người đời sau kể lại rằng:
Một vị tướng sau khi thua trận, chạy vào vùng núi rừng Quảng Nam, lúc đang đói, khát gặp trái lòn bon, hái và lấy móng tay bấm vào trái lòn bon thấy mềm, ăn thấy thơm ngon, nhờ vậy qua cơn đói khát, mới đặt tên là Nam Trân (món ăn quý ở phương Nam). Vì vậy, ngày nay mọi trái lòn bon đều có dấu móng tay bấm”. Và trong kho tàng ca dao, câu hát dân gian Quảng Nam, hình ảnh trái lòn bon không ít lần xuất hiện:

Trái lòn bon trong tròn ngoài méo

Trái thầu đâu trong héo ngoài tươi

Thương em ít nói, ít cười

Ôm duyên mà đợi chín mười con trăng.

Hoặc:

Lụt nguồn trôi trái lòn bon

Cha chết mẹ còn chịu cảnh mồ côi.

Quả thật, trái lòn bon đã trở nên vô cùng quen thuộc, gần gũi đối với văn hoá, con người Quảng Nam. Còn với người dân ở tỉnh, vùng khác không phải ai cũng biết và được ăn trái lòn bon, dù chỉ là một lần thôi, có lẽ do số lượng trái lòn bon chưa đủ nhiều để lan toả ra mọi miền của đất nước. Chỉ nghe cái tên thuần dân dã: trái lòn bon cũng đủ gợi cho nhiều người một cảm giác, ấn tượng là lạ, hay hay từ loại trái cây này. Trái lòn bon vỏ mỏng, màu vàng nhạt, ruột màu trắng, được chia thành nhiều múi nhỏ, khi chín có mùi thơm quyến rũ, có vị chua, ngọt tinh khiết càng nhỏ càng đặc ruột, vị ngọt càng đậm đà. Trái lòn bon chỉ ăn được, ăn ngon khi nó chín mềm. Mùi thơm và vị chua, ngọt “đặc biệt” của nó đã khiến cho rất nhiều người đâm nghiền, nhất là trẻ con và phụ nữ. Nói tới khoản lai rai cho vui thì “mồi” lòn bon chín cũng hấp dẫn và hợp khẩu vị không kém các thứ “cao sang” khác. Khoảng tháng 5, 6, 7 (âm lịch) hàng năm là mới mùa lòn bon. Trái lòn bon từng chùm, từng chùm chín dắt díu trên những vùng đất, thuộc các huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam. Những phiên chợ của tỉnh này và một số tỉnh lân cận bỗng trở nên nhộn nhịp, tấp nập cảnh người mua, kẻ bán trái lòn bon. Mùa lòn bon trôi qua trong khoảnh khắc, để lại cảm giác hẫng hụt gì đó trong bao người thích lòn bon. Mùa lòn bon năm nay đã đến rồi đó, mời các bạn hãy nhanh chân tới xứ Quảng, kẻo muộn, kẻo lỡ dịp thưởng thức đặc sản nổi tiếng ấy.

NTT
Theo VOV

Theo phong tục Việt Nam, miếng trầu tuy rẻ tiền nhưng chứa đựng nhiều tình cảm ý nghĩa, giàu nghèo ai cũng có thể có, vùng nào cũng có. Miếng trầu đi đôi với lời chào, người lịch sự không ăn trầu cách mặt nghĩa là đã tiếp thì tiếp cho khắp:

Tiện đây ăn một miếng trầu

Hỏi rằng quê quán ở đâu chăng là

“Đầu trò tiếp khách” là trầu, ngày xưa ai mà chẳng có, hoạ chăng riêng Tú Xương mới “Bác đến chơi nhà ta với ta”

Quí nhau mời trầu, ghét nhau theo phép lịch sự cũng mời nhau ăn trầu nhưng “cau sáu ra thành mười”.

Đặc biệt “trầu là đầu câu chuyện” giao duyên giữa đôi trai gái:

“Lân la điếu thuốc miếng trầu, đường ăn ở dễ chiều lòng bạn lứa“.

- Trầu vàng nhá lẫn trầu xanh

Duyên em sánh với tình anh tuyệt vời.

Mời trầu không ăn thì trách móc nhau:

- Đi đâu cho đổ mồ hôi

Chiếu trải không ngồi trầu để không ăn.

- Thưa rằng bác mẹ tôi răn

Làm thân con gái chớ ăn trầu người.

Khi đã quen hơi bén tiếng, trai gái cũng mượn miếng trầu để tỏ tình, nhất là các chàng trai nhờ miếng trầu mà tán tỉnh:

- Từ ngày ăn phải miếng trầu

Miệng ăn môi đỏ dạ sầu đăm chiêu.

- Một thương, hai nhớ, ba sầu

Cơm ăn chẳng được, ăn trầu cầm hơi.

“Có trầu, có vỏ, không vôi” thì môi không thể nào đỏ được, chẳng khác gì “có chăn, có chiếu không người năm chung”.

- Cho anh một miếng trầu vàng

Mai sau anh trả cho nàng đôi mâm.

- Yêu nhau chẳng lấy được nhau

Con lợn bỏ đói, buồng cau bỏ già.

Miếng trầu không đắt đỏ gì “ba đồng một mớ trầu cay” nhưng “miếng trầu nên dâu nhà người”.

Ngày nay để răng trắng nhiều người không biết ăn trầu nữa, nhất là ở thành phố, nhưng theo tục lệ nhà ai có con gái gả chồng, sau khi ăn hỏi xong cũng đem cau trầu cau biếu hàng xóm và bà con nội ngoại. Vì miếng trầu là tục lệ, là tình cảm nên ăn được hay không cũng chẳng ai chối từ

Thời xưa, ăn trầu còn sợ bị bỏ “bùa mê”, “bùa yêu” nên người ta có thói quen:

- Ăn trầu thì mở trầu ra

Một là thuốc độc hai là mặn vôi.

Các cụ càng già càng nghiện trầu, nhưng không còn răng nên “đi đâu chỉ những cối cùng chày” (Nguyễn Khuyến). Cối chày giã trầu làm bằng đồng, chỉ bỏ vừa miếng cau, miếng trầu, miếng vỏ nhưng trạm trổ rất công phu, ngày nay không còn thấy có trên thị trường nên các cụ quá phải nhở con cháu nhá hộ.

Vì trầu cau là “đầu trò tiếp khách” lại là biểu tượng cho sự tôn kính, phổ biến dùng trong các lễ tế thần, tế gia tiên, lễ tang, lễ cưới, lễ thọ, lễ mừng… Nên têm trầu cũng đòi hỏi phải có mỹ thuật, nhất là lễ cưới có trầu têm cánh phượng có cau vỏ trổ hoa, “cau già dao sắc” thì ngon. Bày trầu trên đĩa, hạt cau phải sóng hàng, trầu vào giữa, đĩa trầu bày 5 miếng hoặc 10 miếng, khi đưa mời khách phải bưng hai tay. Tế gia tiên thì trầu têm, còn tế lễ thiên thần thì phải 3 lá trầu phết một tí vôi trên ngọn lá và 3 quả cau để nguyên .

(Theo E.Cadao)

Ở vùng quê ven biển Thái Bình này, ngoài món hải sản nổi tiếng là cá khoai thì còn có món gỏi nhệch. Con nhệch có màu sắc và hình dáng tựa như lươn nước ngọt, chỉ có điều dài hơn một chút. Nhệch càng nhỏ thì làm gỏi càng ngon vì xương mềm, thịt mịn và ngọt.

Trước hết làm sạch nhớt nhệch bằng tro và lá nhái, sau đó mổ bụng vứt ruột đi, bỏ đầu đuôi, chỉ dùng thân. Thân nhệch được cắt ra nhiều đoạn: mỗi đoạn dài từ 2 đến 3 cm. Mỗi đoạn lại được cắt ra làm nhiều khúc nhỏ nhưng không đứt hẳn, sau đó lấy khăn sạch thấm nước và cho vào bát ô tô, rắc bột ngọt, ớt khô, giềng giã nhỏ, thính gạo nếp… chờ cho “dậy mùi” là được.

Nước dùng chỉ bao gồm hai vị chua ngọt. Vị chua được lấy từ quả chay (hay cà chua) luộc lên mà thành. Vị ngọt được tạo nên từ đường. Khi dùng món gỏi nhệch bắt buộc phải có các loại rau như lá chanh, lá sung, rau húng, tía tô… Sự góp mặt của các loại lá dường như tạo cho miếng thịt thơm ngon và bùi hơn, cùng với sự giòn tan của xương, vị chua, ngọt của đường và quả chay… tạo ra món gỏi, uống với rượu thì tuyệt biết bao.

st

Bàn tay còn có ngón dài, ngón vắn,

Con một nhà đứa trắng đứa đen,

Hễ mà ăn vóc học quen,

Dẫu ai chê vụng, tập rèn cũng phải hay

*

Bao giờ cá Lý hóa Long

Ðền ơn cha mẹ ẵm bồng ngày xưa

*

Bầu ơi thương lấy bí cùng

Tuy rằng khác giống, nhưng chung một giàn

*

Cách sông mới phải luỵ thuyền

Còn như đường liền ai phải luỵ ai

*

Cây xanh thời lá cũng xanh

Cha mẹ hiền lành để đức cho con

*

Mừng cây rồi lại mừng cành

Cây đức lắm chồi, người đức lắm con

Ba vuông sánh với bảy tròn

Ðời cha vinh hiển đời con sang giàu

*

Có làm thì mới có ăn

Khi không ai dễ đem phần tới cho

*

Chim khôn chưa bắt đã bay

Người khôn chưa nói dang tay đỡ lời

*

Chim khôn kêu tiếng rảnh rang

Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe

*

Chim khôn lót ổ, lựa chỗ nhiều cành

Gái khôn lựa chỗ trai lành gởi thân

*

Chim khôn tránh lưới, tránh dò

Người khôn tránh chốn hồ đồ, xa hoa

*

Chồng giận thì vợ bớt lời

Cơm sôi nhỏ lửa một đời không khê

*

Chồng giận thì vợ làm lành

Miệng cười chúm chím: Thưa anh giận gì

Thưa anh, anh giận em chi

Muốn lấy vợ bé em thì lấy cho

*

Cờ bạc là bác thằng bần

Cửa nhà bán hết, tra chân vào cùm

*

Con cá không ăn câu

Nghĩ rằng con cá dại

Xách câu về nhà

Nghĩ lại con cá khôn

*

Con quốc khắc khoải mùa hè

Làm thân con gái phải nghe lời chồng

Sách cho chữ rằng: phu xướng phụ tòng

Làm thân con gái lấy chồng xuất gia

Lấy em về thờ mẹ kính cha

Thờ cha kính mẹ ấy là người ngoan

Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha

Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con

*

Công danh theo đuổi mà chi

Sao bằng chăm chỉ giữ nghề canh nông

Sớm khuya có vợ có chồng

Cày sâu, bừa kỹ mà mong được mùa

*

Cu kêu ba tiếng cu kêu

Kêu mau đến Tết, dựng nêu ăn chè

*

Cu kêu từng cặp trên cây

Tào khương nghĩa nặng, sao đành bỏ nhau

*

Cũ người thì lại mới ta

Người chê rách rưới, ta cho là gấm nhung

Cứ trong nghĩa lý luân thường

Làm người phải giữ kỹ cương mới mầu

*

Ðừng cậy khoẻ, chớ khoe giầu

Trời kia còn ở trên đầu, còn kinh

*

Phấn son tô điểm sơn hà

Làm cho rỡ mặt đàn bà nước Nam

*

Phượng hoàng ở chốn cheo leo

Sa cơ lỡ vận phải theo đàn gà

Bao giờ gió thuận mưa hòa

Thay lông đổi cánh lại ra phượng hoàng

*

Tiền trao cháo múc

Không tiền cháo trút trở ra

*

Tin nhau buôn bán cùng nhau

Thiệt hơn, hơn thiệt, trước sau như lời

Thay vì lừa đảo kiếm lời

Một nhà ăn uống, tội trời riêng mang

Theo chi những thói gian tham

Pha phôi thực giả tìm đường dối nhau

*

Của phi nghĩa có giàu đâu

Ở cho ngay thật giàu sau mới bền

*

Trời sinh ra đã làm người

Hay ăn, hay nói, hay cười, hay chơi

Khi ăn thì phải lựa nồi

Khi nói, thì phải lựa lời chớ sai

*

Cả vui chớ có vội cười

Nơi không lễ phép chớ chơi làm gì

*

Ba trăng là mấy mươi hôm,

Mai Nam nắng trước, chiều Nồm quạnh sau

Chàng ơi đừng phụ khó tham giàu

Khi lành tôn trượng, khi đau phụ phàng.

*

Bần cư náo thị vô nhân vấn

Phú tại lâm sơn hữu viễn thân

Cái vòng danh lợi cong cong

Kẻ hòng ra khỏi, người mong bước vào

*

Có cây mới có dây leo

Có cột có kèo, mới có đòn tay

Có chuôm, cá mới ở đià

Có em, anh mới sớm khuya chốn này

Có của thì có mẹ nàng

Có bạc có vàng thì có kẻ ưa

*

Chiếc tàu lặn chạy mau đường gió

Cái xe hơi chạy lẹ như dông

Việc ở đời vợ vợ chồng chồng

Thương nhau cũng vội, dứt lòng cũng mau

*

Chị là con gái nhà giầu

Ăn mặc tốt đẹp vào chầu tòa sen

Em là con gái nhà hèn

Ăn mặc rách rưới mon men ngoài hè

*

Ðói lòng ăn nắm lá sung

Chồng một thì lấy, chồng chung thì đừng

*

Ðói lòng ăn trái khổ qua

Nuốt vô thì đắng nhả ra chúng bạn cười

*

Giàu đổi bạn sang đổi vợ

*

Mười năm cắp sách theo thầy

Năm thứ mười một vác cày theo trâu

*

Mực văng vô giấy khó chùi

Vào vòng chồng vợ, đui cùi cũng phải theo

*

Ngày xưa anh bủng anh beo

Tay bưng chén thuốc tay đèo múi chanh

Bây giờ anh khỏi anh lành

Anh theo duyên mới anh đành phụ em

*

Ở sao cho vừa lòng người

Ở rộng người cười, ở hẹp người chê

Cao chê ngỏng, thấp chê lùn

Béo chê béo trục béo tròn

Gầy chê xương sống, xương sườn phơi ra

*

Tay mang túi bạc kè kè

Nói bậy nói bạ người nghe rầm rầm

*

Trồng trầu trồng lộn dây tiêu

Con theo hát bội mẹ liều con hư.

Cadaovietnam

Bài: Phương Nguyên – Ảnh: Lộc Võ

Những niềm tin về thực phẩm may mắn ngày xuân thực ra không còn mang ý nghĩa duy tâm nữa. Nó là một truyền thống mà người Việt vẫn theo: đầu năm trong nhà phải có dưa hấu đỏ, có mâm quả “cầu dừa đủ xoài sung” … thì năm mới mới thực sự may mắn.

Chưa cần đến lúc mai đào rộn ràng khoe sắc, cứ bắt đầu từ rằm tháng Chạp, người ta đã thấy lòng mình nôn nao chờ đợi Tết. Tết của người Việt trang trọng lắm, bởi đó là khoảng thời gian người ta dành trọn cho gia đình, bạn bè, là dịp để người ta nhớ về cội nguồn, nhớ đến ông bà tổ tiên. Ngày Tết – ít nhất là mùng một Tết – mà không có mặt ở nhà, không những người đi xa buồn lòng mà người ở nhà cũng trông mong muộn phiền ghê gớm, bởi đó phải là ngày đoàn tụ cả gia đình.

Trong những ngày Tết, người duy lý nhất cũng phải chú ý đến những điều kiêng kỵ và khái niệm về sự may mắn. Người ta chú ý đến hướng xuất hành, đến người “xông đất” đầu năm. Đó là bởi quan niệm hướng khởi hành đầu năm hợp thì cả năm đó sẽ được may mắn, làm ăn tấn tới. Còn người viếng thăm nhà đầu năm nếu xởi lởi, nhanh nhẹn thì cả năm mọi việc xảy đến với gia chủ sẽ suôn sẻ thuận lợi. Đặc biệt, với các món ăn, niềm tin và thói quen mưu cầu sự may mắn càng rõ rệt.

Sắc màu may mắn
Chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Trung Hoa tự ngàn xưa nên người Việt cũng xem màu đỏ là màu đem lại may mắn, đặc biệt là trong những ngày Tết. Ngay từ khung cảnh không gian Tết, ta đã có thể thấy những câu đối đỏ được chưng trang trọng trên tường, những phong bao lì xì đỏ rực mà trẻ nhỏ cầm tay trong những ngày Tết. Ngay cả sắc hồng thắm của đào cũng tượng trưng cho điều may mắn mà mọi người vẫn mong ước sẽ gặp trong năm

Ngày Tết, dù nghèo khó mấy, nhà nào cũng phải có quả dưa hấu để chưng trên bàn thờ. Và người ta tin rằng một quả dưa hấu với lớp ruột đỏ au rực rỡ sẽ là điềm may mắn phát tài cho gia đình suốt cả năm. Thế nên người ta vẫn kỹ lưỡng ngay từ khâu chọn dưa. Trái dưa to tròn, chắc tay, vỗ vào nghe tiếng trầm đục. Như thế dưa mới có nhiều khả năng ruột đỏ và chắc. Lại còn phải canh thời gian để cắt dưa cho đúng lúc. Nếu cắt quá trễ, dưa để lâu bị ủng thì xem như xui xẻo cả năm. Nếu cắt đúng lúc, dưa đỏ và ngọt, nhiều nước và nhiều cát sẽ mang lại may mắn cho gia chủ, bởi nước tượng trưng cho tiền bạc, và “cát” đồng nghĩa với sự may mắn.

Xôi gấc màu đỏ cam hay lọ dưa hành màu hồng ngọc cũng được ưa chuộng trong dịp Tết. Lại còn lạp xưởng căng tròn đỏ au. Ngay cả hạt dưa hấu vốn màu đen cũng được nhuộm đỏ. Bởi người ta cho rằng màu đen là điềm xui xẻo, nên hạt dưa được nhuộm màu để tránh màu đen trong dịp lễ Tết. Một cây quất trĩu quả vàng rực cũng được xem là điềm may cho chủ nhà. Vì màu vàng được quan niệm là màu của vàng son, vua chúa. Cây quất tròn trịa, sum suê cũng tượng trưng cho sự dồi dào sung túc, và những lá non mơn mởn của cây là biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở. Thế nên rất nhiều gia đình từ trong Nam đến ngoài Bắc đều chưng quất trong nhà những ngày đầu năm.

Tên gọi và điềm may
Cũng như những hạt “cát” trong quả dưa hấu, vốn đồng nghĩa với từ “cát” là những điều tốt lành trong tiếng Hán, có rất nhiều món ăn được ưa chuộng trong những ngày Tết chủ yếu vì chúng đồng âm với những điều mong ước của mọi người trong năm mới. Như món “khổ qua” nhồi thịt thường dùng trong ngày Tết. Ngoài lý do đó là món hầm có thể để lâu hoặc hâm đi hâm lại, lý do chính để người ta vẫn có món ăn đó trong nhà là vì người ta mong ước trong năm mới, mọi nỗi “khổ” họ đã gặp trong năm cũ sẽ “qua” đi. Một cách chơi chữ ngộ nghĩnh khi đánh đồng một từ Hán Việt với từ thuần Việt. Nhưng không ai thắc mắc tính hợp lý của câu chữ ở đây, mọi người chỉ theo niềm tin đó như một thói quen không cần lý giải.

Mâm ngũ quả ngày xuân cũng dựa trên một câu như lời mong ước, khấn khứa: “Cầu vừa đủ xài sung túc”. Với mâm ngũ quả thì chất lượng món ăn không còn là điều tiên quyết. Người ta chỉ cần chưng những quả mãng cầu xiêm còn xanh non cùng với quả dừa lửa, một quả xoài, một quả đu đủ và một chùm sung, thế là đủ. Trái cây có thể xanh, có thể không ăn được, nhưng quan trọng là ý nghĩa của mâm quả. Cách gọi trại đi của từng loại trái cây lại ghép lại thành lời cầu khấn cho một năm mới sung túc, không cần dư dả, chỉ vừa đủ xài thôi. Một mong ước thật khiêm tốn mà mọi người đều mong mình sẽ đạt được. Cũng vì thế mà những món ăn chưng trên bàn thờ hoặc trong nhà những ngày này người ta có phần chọn lựa hơn. Ở miền Nam, cam hay lê sẽ không được ưa chuộng, vì nó gợi nhớ đến sự cam chịu và lê la khổ nhọc. Không chỉ Việt Nam ta mới tin tưởng vào những món ăn mang lại sự may mắn. Rất nhiều nước trên thế giới cũng tin rằng có những món ăn, những thực phẩm giúp con người gặp may mắn. Đa số đều mang những ý nghĩa tượng trưng khác nhau, như người Hungary cho rằng thịt thỏ và súp cá sẽ mang lại sức khỏe và giúp trôi đi mọi muộn phiền của năm cũ. Người Hàn Quốc lại ăn kim chi với niềm tin rằng món ăn truyền thống này sẽ mang lại nhiều điềm lành và niềm vui…

Còn người Việt ta, ngoài những món ăn có màu sắc hoặc tên gọi được tin rằng sẽ đem lại may mắn, ngày Tết mọi gia đình còn không thể thiếu món bánh chưng, bánh tét. Đó là món ăn truyền thống có từ ngàn xưa, gắn liền với sự tích bánh chưng bánh dày. Bánh chưng mang đầy đủ tinh túy của đất trời với hạt nếp no tròn, nhân đậu xanh vàng ươm và thịt mỡ béo ngậy. Bánh là lời mong ước một năm mới dồi dào no đủ, sung túc và thịnh vượng. Hình vuông của bánh còn tượng trưng cho đất, được gói bằng lá xanh với nhân trong ruột, như hình ảnh cha mẹ chở che đùm bọc con cái. Đó cũng là cách để người ta nhớ đến công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ và tỏ lòng tôn kính người trên mỗi độ xuân về.

.

Nhạc sĩ: Hàn Châu

Ca sĩ: Hoàng thơ, Đào Đức

Thể loại: Nhạc xuân

.

.

Lời:

.

Người Việt vẫn quan niệm rằng, khi con người chết là chỉ mất đi phần xác, vong hồn của họ thì vẫn tồn tại, vẫn có thể viếng thăm, phò hộ người thân, cho dù người sống không nhìn thấy. Cũng vì vậy, việc thờ cúng ông bà là tập tục có từ cổ xưa. Nhiều người khi được hỏi về đức tin tâm linh vẫn nói là mình theo đạo thờ ông bà. Đức tin ấy được cụ thể hóa bằng bàn thờ tổ tiên trong mỗi gia đình Việt, không phân biệt giàu nghèo hay địa vị xã hội.

Dù có sự khác nhau đôi chút về hình thức, nhưng ở cả ba miền, bàn thờ đều được đặt ở vị trí trung tâm, nơi trang trọng nhất trong mỗi gia đình. Thường thấy ở miền Bắc, bàn thờ là một giá gỗ được gắn nơi bức tường trung tâm của ngôi nhà chính, ở tầm cao trên tay với của người lớn, mỗi lần hương khói người ta phải đặt ghế để đứng lên trong tư thế thành kính. Miền Trung và miền Nam, vị trí ấy là chiếc tủ thờ bằng gỗ, cao gần tầm đầu người lớn, được chế tác công phu. Ở những nhà khá giả, tủ thờ được làm bằng gỗ quí, chạm khắc tinh xảo; ở những gia đình bình dân, chiếc tủ thờ vẫn là vật đẹp nhất trong nhà, thể hiện lòng thành kính, hiếu thảo của người đang sống với tổ tiên.

Bàn thờ là nơi linh thiêng, thanh khiết, nên ngoài các đồ đạc dùng để tế tự và trang hoàng, nhất thiết không được để vật dụng gì lên đó. Trung tâm của bàn thờ là bát nhang, phía sau bát nhang là di ảnh của những người đã khuất. Nếu nhà khá giả, trước di ảnh còn có đỉnh đồng để đốt trầm vào mỗi dịp cúng kiến, đỉnh thường được chạm khắc long, lân, mai, trúc. Hai bên bát nhang phía trước là đôi chân đèn để thắp nến, có ý nghĩa tượng trưng cho đôi vầng nhật nguyệt, cũng để nói lên người chết nhưng linh hồn của họ thì không tắt. Ở miền Bắc đôi khi thấy ở vị trí đôi chân đèn là hai ngọn đèn dầu. Tường sau không gian bàn thờ ở nhà khá giả là hoành phi, liễn đối bằng Hán tự sơn son thếp vàng, có nội dung nói lên công đức của người đã khuất. Ở gia đình bình dân, đó là tranh thờ, thường là tranh dân gian vẽ ngũ quả, chiếc cuốn thư, cá chép vượt vũ môn hay các chữ như Phước, Lộc, Thọ (bằng Hán tự). Miền Nam còn thấy phổ biến loại tranh thờ vẽ trên kiếng với những phong cảnh thanh bình.

Trong việc thờ cúng tổ tiên có hai ngày quan trọng nhất, đó là ngày giỗ và ngày Tết. Ngày giỗ cúng đúng vào ngày mất (theo âm lịch) của người được thờ tự. Đây là dịp để con cháu tưởng nhớ, bày tỏ lòng hiếu thảo với tổ tiên. Đây còn là dịp để gia chủ đáp nghĩa với dòng họ, láng giềng từng chia sẻ buồn vui, bất hạnh với gia đình mình, nên ngày giỗ thường được tổ chức tiệc tùng khá linh đình. Ở miền Nam, buổi chiều hôm trước chánh giỗ còn có mâm cúng tiên thường để con cháu thắp hương vọng bái trước với ông bà.

Ngày Tết cổ truyền của người Việt, ngoài ý nghĩa đưa năm cũ, đón năm mới, còn là dịp để mọi người “ôn cố, tri tân” và việc cúng kiến ông bà là nghi lễ hàng đầu. Không khí Tết đến với ngôi nhà Việt bắt đầu từ việc trang hoàng bàn thờ ông bà. Những vật dụng thờ cúng trên bàn thờ được lau chùi đánh bóng. Mới hơn ngày thường là thêm lọ độc bình cắm hoa tươi, một cành đào ở Bắc, một cành mai phổ biến ở Trung và Nam. Ngoài ra, cả hai miền đều có mâm ngũ quả. Miền Bắc thường thấy có 5 loại quả có 5 màu khác nhau như chuối xanh, bưởi vàng, hồng đỏ, lê trắng, quýt da cam tượng trưng cho mong ước: phú (giàu có) – quý (sang trọng) – thọ (sống lâu) – khang (khỏe mạnh) – ninh (bình yên). Miền Nam, mâm ngũ quả thường thấy các loại trái mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung. Mâm ngũ quả có ý nghĩa nói lên lòng mong ước của người dâng cúng để ông bà được “tỏ tường” mà “phò hộ”. Trên bàn thờ ngày Tết ở miền Nam còn chưng cập dưa hấu, loại dưa tròn, lớn, trái có dán chữ “thọ” (Hán tự) viết bằng nhũ vàng trên giấy đỏ, nói lên mong ước cho ông bà cha mẹ còn đang sống được trường thọ; hay chữ “phúc” cầu phúc cho gia đình dòng họ.

Mâm cúng ngày giỗ hay ngày Tết, cả ngoài Bắc cũng như trong Nam đều không đặt trực tiếp trên bàn thờ mà đặt trên chiếc bàn thấp hơn kê trước bàn thờ. Trước khi người chủ trì thờ tự cùng con cháu dâng hương, thường thấy ngoài Bắc còn đặt lên bàn thờ ba ly nước, trong Nam là hai ly rượu, một ly nước, có ý nghĩa tượng trưng cho sự thanh khiết của trời đất và tinh hoa của mùa màng. Cũng có một chút khác nhau giữa hai miền: ngoài Bắc người thờ tự tổ tiên là con trai trưởng, miền Nam là con trai út.

Đã bao thế kỷ trôi qua, cung cách và quan niệm thờ phụng tổ tiên của người Việt Nam cũng đã có nhiều thay đổi, nhưng ý nghĩa lớn nhất thì vẫn giữ nguyên. Người Việt Nam coi việc thờ phụng tổ tiên là một trong những nguyên tắc đạo đức làm người. Đó là hình thức thể hiện sự hiếu thuận và lòng biết ơn của con cháu đối với các bậc sinh thành.

Nguyễn Trọng Tín